Anemi ve beslenme özellikle demir, B12 vitamini ve folat yetersizliklerine bağlı kansızlıkta yakından ilişkilidir. Anemide beslenme planı; kırmızı et, yumurta, balık, kuru baklagiller, yeşil yapraklı sebzeler ve diğer uygun besin kaynaklarıyla gerekli besin ögelerinin karşılanmasını hedeflemelidir. Bitkisel demir kaynaklarını C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketmek demir emilimini artırabilir. Ancak her anemi demir eksikliğinden kaynaklanmaz. B12 ve folat eksikliği, kan kaybı, kronik hastalıklar ve emilim bozuklukları da anemiye yol açabilir. Bu nedenle anemide beslenme düzenlenmeden veya demir takviyesine başlanmadan önce aneminin nedeninin belirlenmesi önemlidir.

Anemi Nedir?

Anemi, kandaki hemoglobin düzeyinin yaş, cinsiyet ve fizyolojik duruma göre belirlenen değerlerin altında olmasıyla karakterize bir durumdur. Hemoglobin, alyuvarlarda bulunan ve oksijenin dokulara taşınmasını sağlayan bir proteindir.

Hemoglobin düzeyi düştüğünde dokulara oksijen taşınması etkilenebilir ve kişide yorgunluk, halsizlik, nefes darlığı veya çarpıntı gibi belirtiler ortaya çıkabilir.

Anemi tek bir hastalık değildir. Demir, B12 vitamini ve folat yetersizliklerinin yanı sıra kan kaybı, kronik hastalıklar, inflamasyon, bazı genetik hastalıklar ve emilim bozuklukları anemiye neden olabilir.

Bu nedenle yalnızca hemoglobin değerinin düşük olduğunu görmek aneminin nedenini belirlemek için yeterli değildir. Altta yatan nedenin hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Anemi Türleri Nelerdir?

Demir Eksikliği Anemisi

Demir eksikliği, beslenmeyle ilişkili aneminin önemli nedenlerinden biridir. Demir, hemoglobinin yapısında bulunur ve oksijen taşınmasında görev alır.

Demir eksikliğine;

• Yetersiz demir alımı,
• Adet kanamaları,
• Gebelik döneminde artan gereksinim,
• Sindirim sistemi kanamaları,
• Çölyak hastalığı gibi emilimi etkileyen durumlar,
• Bariatrik cerrahi sonrası oluşabilecek emilim sorunları

gibi birçok faktör katkıda bulunabilir.

Bu nedenle demir eksikliği saptandığında yalnızca “daha fazla demir tüketmek” yerine eksikliğin nedeninin de değerlendirilmesi önemlidir.

B12 Vitamini Eksikliği Anemisi

B12 vitamini normal alyuvar oluşumu ve sinir sisteminin işlevleri açısından önemlidir. Eksikliğinde megaloblastik anemi gelişebilir.

B12 eksikliği;

• Yetersiz B12 alımı,
• Vegan beslenme,
• Pernisiyöz anemi,
• Atrofik gastrit,
• Bariatrik cerrahi,
• Bazı emilim bozuklukları,
• Metformin veya mide asidini azaltan bazı ilaçların uzun süreli kullanımı

ile ilişkili olabilir.

B12 eksikliği yalnızca anemi oluşturmaz. Ellerde ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma gibi nörolojik belirtiler de görülebilir. Bu nedenle B12 eksikliğinin erken değerlendirilmesi önemlidir.

Folat Eksikliği Anemisi

Folat (B9 vitamini), normal hücre bölünmesi ve alyuvar oluşumunda rol oynar. Folat yetersizliği de megaloblastik anemiye yol açabilir.

Yetersiz ve tek yönlü beslenme, bazı ilaçlar, aşırı alkol tüketimi ve gereksinimin arttığı bazı dönemler folat yetersizliği riskini artırabilir.

Gebelik döneminde folat gereksinimi ayrıca önemlidir. Gebelik öncesi ve erken gebelik dönemindeki yeterli folat alımı bebeğin normal gelişimi açısından önem taşır.

Kronik Hastalık ve İnflamasyonla İlişkili Anemi

Kronik inflamasyon, kronik böbrek hastalıkları, bazı otoimmün hastalıklar ve kanser gibi durumlarda demirin vücutta kullanılma biçimi değişebilir.

Bu durumda vücutta demir bulunmasına rağmen alyuvar üretiminde yeterince kullanılamayabilir. Bu nedenle ferritin değerinin tek başına değerlendirilmesi yanıltıcı olabilir.

İnflamasyon ve beslenme ilişkisini daha ayrıntılı incelemek için Kronik İnflamasyon (Sessiz İltihap) yazımızı inceleyebilirsiniz.

Anemi Belirtileri Nelerdir?

Aneminin belirtileri aneminin türüne, şiddetine ve gelişme hızına göre değişebilir.

Sık görülebilen belirtiler arasında:

• Yorgunluk ve halsizlik,
• Güçsüzlük,
• Solukluk,
• Çarpıntı,
• Eforla nefes darlığı,
• Baş dönmesi,
• Konsantrasyon güçlüğü,
• Saç dökülmesi,
• Tırnaklarda kırılma,
• Dilde hassasiyet veya yanma

yer alabilir.

Demir eksikliğinde bazı kişilerde pika adı verilen buz veya besin olmayan maddeleri yeme isteği görülebilir.

B12 eksikliğinde ise uyuşma, karıncalanma ve bazı nörolojik yakınmalar anemi belirtilerine eşlik edebilir.

Bu belirtiler yalnızca anemiye özgü değildir. Kesin değerlendirme için laboratuvar bulguları ve hekim değerlendirmesi gerekir.

Anemide Ne Yenmeli?

Anemide tüketilmesi gereken besinler aneminin nedenine göre değişir. Demir eksikliği bulunan bir kişiyle B12 eksikliği veya kronik hastalık anemisi bulunan bir kişinin beslenme yaklaşımı aynı değildir.

Demir eksikliğinde demir içeren besinler ve demirin emilimini artıran öğün kombinasyonları önem kazanırken B12 veya folat eksikliğinde farklı besin kaynaklarına odaklanılması gerekir.

Demir Eksikliği Anemisinde Nasıl Beslenmeli?

Besinlerdeki demir genel olarak hem demiri ve hem olmayan demir şeklinde değerlendirilir.

Hem Demiri İçeren Besinler

Hayvansal kaynaklı bazı besinlerde bulunan hem demiri, bitkisel kaynaklardaki hem olmayan demire göre daha yüksek biyoyararlanıma sahiptir.

Kaynaklar arasında:

• Kırmızı et,
• Karaciğer ve diğer bazı sakatatlar,
• Tavuk ve hindi,
• Balık ve deniz ürünleri

yer alabilir.

Sakatatlar yüksek miktarda bazı vitamin ve mineralleri de içerdiğinden tüketim sıklığı ve miktarı kişiye göre değerlendirilmelidir.

Bitkisel Demir Kaynakları

Hem olmayan demir içeren besinler arasında:

• Mercimek,
• Nohut,
• Kuru fasulye,
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler,
• Tam tahıllar,
• Susam ve tahin,
• Kabak çekirdeği ve bazı yağlı tohumlar

bulunur.

Bitkisel kaynaklardan alınan demirin emilimi öğünün diğer bileşenlerinden etkilenebilir.

Demir Emilimi Nasıl Artırılır?

C vitamini, hem olmayan demirin emilimini artırabilir. Bu nedenle bitkisel demir kaynaklarının C vitamini içeren besinlerle aynı öğünde tüketilmesi yararlı olabilir.

Örneğin:

• Mercimek yemeği + limonlu salata,
• Nohut + biber ve domates içeren salata,
• Kuru baklagil + C vitamininden zengin sebzeler

gibi kombinasyonlar kullanılabilir.

Et, balık ve kümes hayvanlarının bitkisel demir kaynaklarıyla aynı öğünde bulunması da hem olmayan demirin biyoyararlanımını destekleyebilir.

Çay ve Kahve Demir Emilimini Etkiler mi?

Çay ve kahvede bulunan bazı polifenoller hem olmayan demirin emilimini azaltabilir. Özellikle demir eksikliği bulunan kişilerde çay ve kahvenin demirden zengin ana öğünlerle aynı anda tüketilmemesi tercih edilebilir.

Ancak demir emilimi yalnızca tek bir yiyecek veya içeceğe bağlı değildir. Günlük beslenmenin tamamı, kişinin demir gereksinimi ve mevcut demir durumu birlikte değerlendirilmelidir.

B12 Eksikliğinde Ne Yenmeli?

B12 vitamini doğal olarak ağırlıklı olarak hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur.

Başlıca kaynaklar:

• Et ve sakatatlar,
• Balık ve deniz ürünleri,
• Yumurta,
• Süt ve süt ürünleri

olarak sıralanabilir.

Vegan beslenen kişilerde güvenilir B12 kaynaklarının planlanması özellikle önemlidir. B12 ile zenginleştirilmiş besinler ve gerektiğinde uygun takviye kullanılabilir.

Ancak B12 eksikliği her zaman yetersiz beslenmeden kaynaklanmaz. Pernisiyöz anemi veya diğer emilim sorunlarında yalnızca B12 içeren besinlerin artırılması yeterli olmayabilir. Tedavi hekim tarafından planlanmalıdır.

Folat Eksikliğinde Ne Yenmeli?

Folat içeren besinler arasında:

• Koyu yeşil yapraklı sebzeler,
• Kuru baklagiller,
• Turunçgiller,
• Avokado,
• Brokoli,
• Bazı tam tahıllar

yer alabilir.

Folat suda çözünen ve pişirme koşullarından etkilenebilen bir vitamindir. Sebzelerin gereğinden uzun süre yüksek miktarda suda pişirilmesi folat kaybını artırabilir.

Anemide Beslenmede Sık Yapılan Hatalar

Her Anemiyi Demir Eksikliği Sanmak

Aneminin nedeni demir eksikliği olmayabilir. B12 veya folat eksikliği, kronik hastalıklar, kan kaybı ve farklı sağlık sorunları da anemi oluşturabilir.

Kan Tahlili Olmadan Demir Takviyesi Kullanmak

Demir takviyesi herkes için gerekli değildir. Gereksiz ve yüksek miktarda demir kullanımı sağlık açısından risk oluşturabilir. Takviye gereksinimi laboratuvar sonuçları ve sağlık durumuna göre değerlendirilmelidir.

Yalnızca Ispanağa Güvenmek

Ispanak demir içerir ancak içerdiği demir hem olmayan formdadır. Bu nedenle demir eksikliğinde beslenmeyi yalnızca ıspanak tüketimini artırmak üzerine kurmak yeterli değildir.

Çay ve Kahveyi Demirden Zengin Öğünlerle Birlikte Tüketmek

Özellikle demir eksikliği bulunan kişilerde çay ve kahvenin ana öğünlerden ayrı zamanlarda tüketilmesi düşünülebilir.

Altta Yatan Nedeni Değerlendirmemek

Tekrarlayan demir eksikliğinde yalnızca beslenmeye odaklanmak yeterli olmayabilir. Kan kaybı, çölyak hastalığı, gastrointestinal hastalıklar veya diğer nedenlerin hekim tarafından değerlendirilmesi gerekebilir.

Anemi ve Beslenmede 10 Altın Kural

1. Önce aneminin türünü belirleyin: Her anemi demir eksikliğinden kaynaklanmaz.
2. Demir kaynaklarını çeşitlendirin: Hayvansal ve bitkisel kaynaklardan yararlanın.
3. C vitaminini öğünlere ekleyin: Özellikle bitkisel demirin emilimini destekleyebilir.
4. Çay ve kahvenin zamanlamasına dikkat edin: Demirden zengin öğünlerle aynı anda tüketmemek uygun olabilir.
5. B12 vitaminini unutmayın: Özellikle vegan beslenenlerde yeterlilik ayrıca değerlendirilmelidir.
6. Folat kaynaklarına yer verin: Yeşil yapraklı sebzeler ve kuru baklagiller önemli kaynaklardandır.
7. Gelişigüzel demir takviyesi kullanmayın: Takviye gereksinimi tetkiklere göre belirlenmelidir.
8. Tek bir besinden çözüm beklemeyin: Pekmez veya ıspanak gibi tek bir besin anemi tedavisinin yerine geçmez.
9. Tekrarlayan eksikliklerin nedenini araştırın: Emilim bozukluğu veya kan kaybı gibi nedenler bulunabilir.
10. Beslenmeyi kişiselleştirin: Aneminin nedeni, laboratuvar sonuçları, beslenme alışkanlıkları ve sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.

Anemide Kişiye Özel Beslenme Neden Önemlidir?

Anemisi bulunan iki kişinin aynı şekilde beslenmesi gerekmeyebilir. Bir kişide demir alımı yetersizken başka bir kişide demir alımı yeterli olmasına rağmen emilim problemi veya kan kaybı bulunabilir.

Benzer şekilde B12 veya folat eksikliğinde uygulanacak beslenme yaklaşımı da demir eksikliğinden farklıdır.

Sindirim sistemi sorunlarının besin emilimini etkileyebildiği durumlarda eşlik eden gastrointestinal sorunların da değerlendirilmesi önemlidir. Bağırsak sistemiyle ilgili daha ayrıntılı bilgi için SIBO Nedir? yazımızı inceleyebilirsiniz.

Gereksiz besin kısıtlamalarının besin ögesi alımını azaltabileceği durumlar açısından Eliminasyon Diyeti Nedir? rehberimiz de incelenebilir.

Sık Sorulan Sorular

Anemide ne yenmeli?

Aneminin nedenine göre beslenme değişir. Demir eksikliğinde kırmızı et, balık, kümes hayvanları, kuru baklagiller, yeşil yapraklı sebzeler ve diğer demir kaynakları kullanılabilir. Bitkisel demir kaynaklarının C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketilmesi emilimi artırabilir.

Kansızlığa en iyi gelen yiyecek nedir?

Anemiyi tek başına düzelten bir yiyecek yoktur. Aneminin türüne göre demir, B12 veya folat kaynaklarının yeterli alınması önemlidir. Orta veya ileri derecede eksikliklerde yalnızca beslenme yeterli olmayabilir ve hekim tarafından tedavi gerekebilir.

Anemi kaç günde düzelir?

Aneminin düzelme süresi nedenine, şiddetine, devam eden kan kaybı veya emilim sorunu bulunup bulunmadığına ve uygulanan tedaviye göre değişir. Bu nedenle herkes için geçerli sabit bir süre vermek doğru değildir.

Hangi tahlillerle anemi anlaşılır?

Tam kan sayımında hemoglobin, hematokrit ve MCV gibi değerler değerlendirilir. Aneminin nedenini araştırmak amacıyla ferritin, demirle ilişkili diğer testler, B12 ve folat gibi ek tetkikler hekim tarafından istenebilir.

Ispanak kansızlığa iyi gelir mi?

Ispanak demir içerir ancak bu demir hem olmayan formdadır ve biyoyararlanımı hayvansal kaynaklardaki hem demirinden daha düşüktür. Ispanağı C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketmek demir emilimini destekleyebilir; ancak anemi tedavisini yalnızca ıspanağa dayandırmak doğru değildir.

Pekmez kansızlığı düzeltir mi?

Pekmez bir miktar demir içerebilir ancak demir eksikliği anemisini tek başına tedavi eden bir besin değildir. Aneminin nedeni ve şiddetine göre beslenme düzenlemesinin yanı sıra hekim tarafından demir tedavisi gerekebilir.

Çay kansızlık yapar mı?

Çayın tek başına herkeste anemi oluşturduğu söylenemez. Ancak çayda bulunan polifenoller hem olmayan demirin emilimini azaltabilir. Özellikle demir eksikliği bulunan kişilerde demirden zengin öğünlerle aynı anda yoğun çay tüketilmemesi uygun olabilir.

B12 eksikliği ile demir eksikliği aynı şey mi?

Hayır. Her ikisi de anemiye yol açabilir ancak nedenleri ve tedavileri farklıdır. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakılarak hangi eksikliğin bulunduğuna karar verilmemelidir.

Sonuç

Anemi ve beslenme arasındaki ilişki aneminin nedenine göre değerlendirilmelidir. Demir eksikliğinde yeterli demir alımı ve demir emilimini destekleyen öğünler önem kazanırken B12 ve folat eksikliklerinde farklı beslenme stratejileri gerekir.

En önemli nokta, anemiyi yalnızca “demir eksikliği” olarak değerlendirmemektir. Laboratuvar bulguları ve tıbbi değerlendirme sonucunda aneminin nedeni belirlendikten sonra kişiye uygun beslenme planı oluşturulabilir.

Anemi veya besin ögesi yetersizliği tanısı sonrasında beslenme düzeninin kişisel gereksinimlere göre planlanması için Ankara Çukurambar'da yüz yüze veya online beslenme danışmanlığı hakkında bilgi alabilirsiniz.

Anemi hakkında güncel ve ayrıntılı bilgi için Dünya Sağlık Örgütü (WHO) – Anaemia kaynağı incelenebilir.

Genel Bilgilendirme: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Anemi belirtileri, düşük hemoglobin veya tekrarlayan demir, B12 ya da folat eksikliği bulunuyorsa nedeninin belirlenmesi ve gerekli tedavinin planlanması için hekime başvurulmalıdır.

Yazar Hakkında

Diyetisyen Emel Yılmaz, Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümünden 2012 yılında şeref derecesiyle mezun olmuştur. Lisans eğitiminin ardından akademik çalışmalarını Gazi Üniversitesinde yüksek lisans eğitimiyle sürdürmüştür.

Meslek yaşamında Ankara Üniversitesi İbn-i Sina Hastanesi, Karabük İl Sağlık Müdürlüğü, T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Daire Başkanlığı ve Altındağ Sağlıklı Hayat Merkezi dahil farklı kurumlarda görev yapmış; 12 yıllık kamu deneyiminin ardından Ankara Çankaya/Çukurambar'da beslenme ve diyet danışmanlığı hizmeti vermeye başlamıştır.